Historia do culto a Virxe Peregrina en Bertamiráns V

Comezos do s. XIX.

En 1801 morre D. Benito Piñeiro, o fundador e primeiro propietario da Granxa da Peregrina, como xa tiñamos dito. Dende 1790 fora un grande entusiasta da pequena capela que fundara e dotara na súa casa, e naquel período de tempo sempre pideu novos permisos para o culto nela. A súa dona Dª Cayetana Fernández Cordero, pontevedresa de orixe, mantivo o interese do seu defunto marido a lo menos ó principio.

http://www.turgalicia.es/ficha-recurso?cod_rec=3414&ctre=31

Dª Cayetana herda así ó seu home, na casa de Bertamiráns, e nas propiedades e casas que tiña en Santiago, entre elas unha nas inmediacións da Porta Faxeira. E en Santiago sería onde coñeceu o seu segundo marido, D. José Pedralves. Este era un oficial médico do Rexemento Provincial de Santiago, oriúndo da cidade de Barcelona que cara 1801 contaba con 25 anos de idade. Era fillo de D. Gervasio Brendell de Pedralvez e Dª Theresa Estapez del Mas. Sen embargo habían de pasar varios anos ata que casan en Ortoño en 1807, pero xa desta relación nacera en 1803 un fillo chamado José Leandro, que foi bautizado en Santa Susana sen quedar inscrita a súa partida.

D. Cayetana deixaría preferentemente de vivir en Bertamiráns, por gardar as formas da época. Seguramente o seu sentir fora o de regularizar todas estas cousas, pero o ser unha viúva tiña que manter as formas durante un tempo. Deste xeito atopase casada en 1807 con un neno de catro anos que acaba de lexitimar ó casar ela, pero do que tampouco podía dar a coñecer. Non é si non ata 1818 cando se inscribe a súa partida de bautismo en Ortoño, á que teñen que comparecer testemuñas e disposicións do provisor do arcebispado. É normal que nestes anos se perdera un pouco o interese pola capela da súa casa en Bertamiráns.

Contrasta moito, por exemplo, co caso da prima de Rosalía de Castro, Lauréana que tamén ó nacer seus pais non estaban casados sendo ó pouco tempo lexitimada. Pasoulle o mesmo o marido de Rosalía, Manuel Murguía. Sen embargo non sucedeu o mesmo con Rosalía. José Leandro foi lexitimado os catro anos e regularizado os seus papeis cando tiña 15. É un caso máis deste tipo de situacións dadas nesa época e que xiran en torno a persoaxe de Rosalía, xa que esta familia da Granxa de Bertamiráns tivo certa vinculación ca presunta familia paterna da escritora.

Historia do Culto a Virxe Peregrina en Bertamiráns IV

Novas sobre a fundación da capela da Virxe Peregrina, en Bertamiráns.

Velaquí un novo descubrimento sobre a capela da Peregrina, que bota un pouco máis de luz sobre as súas orixes.

Sabiamos que os fundadores desta, e do hoxe denominado pazo da Peregrina, non eran si non outros que D. Benito Piñeiro e Lago e a súa dona D. Cayetana Fernández Cordero, natural da cidade de Pontevedra de onde veu esta devoción.

Cara 1801 morre Benito e a súa dona viúva escribe ó arcebispo de entón, D. Rafael Muzquiz Aldunate, co animo de que lle manteña o culto na súa capela. Esta é a petición:

Excelentismo e Yllustrisimo Señor Arzobispo de esta Diocesis de Santiago.

Excelentisimo Sr.

Dª María Cayetana Fernández Cordero viuda de D. Benito Piñeyro y Lago, vecina de la parroquia de San Juan de Ortoño, con la debida beneración a Vuestra Excelencia expone que el Exmo. Sr. D. F. Sevastian Malvar, concedio el que pudiese celebrarse en una capilla que tiene en su casa de Bertamiráns distante cerca de media legua de la rectoral de la dicha de Ortoño, y separada por un río que en tiempos de invierno se toma el puente frecuentemente impidiendo toda comunicación por cuyos motivos la consintieron gustosos el Sr. cura párroco que fue en aquel entonces y el actual pensando aquel en hacer un anexo en este sitio para el debido socorro espiritual de que carecen en invierno una gran parte de sus feligreses, por la citada causa, por tanto y en atención citan relevantes motivos y no ser la exponente de un natural robusto para sufrir en lo demas del año los soles y las lluvias rendidamente suplica y espera de celo y bondad de Vuestra Excelencia se sirva ratificar la expresada licencia, para poder decir misa en dicha capilla en lo que recivira m. d. de V. Excª.

Su mas atenta servidora María Cayetana Fernández Cordero.

Efectivamente, en 1790, D. Benito Piñeiro doa catro ferrados de renda á Igrexa e pide que se consagre a capela, ca advocación de Nuestra Señora del Refugio, e se diga misa nela. É neste ano cando parece rematarse tanto a casa da granxa da Peregrina como a capela. O arcebispo Malvar dálle facultade o cura párroco para inspecionar a capela, consagrala e dicir nela una soa misa, e todo esto sen menoscabo do dereito parroquial. Naquel tempo o cura párroco non era si non D. Simón Antonio de Lago, o tío de D. Benito e por tanto familia del. Tanto é así, que esta familia compostelán pasaba grandes tempadas residindo co seu tío na reitoral de Ortoño. D. Benito mesmamente estudara para cura co animo de suceder a seu tío en Ortoño, pero co tempo acabou casando.

Esta familia tentou en máis ocasións aumentar as licencias sobre a súa capela. Así en 1793 conseguen que se puidera expoñer o Santísimo Sacramento despois de unha misa solemne, e repetilo ó seguinte ano.

En 1797 morre o seu protector, o párroco de Ortoño, e dous anos despois o seu sucesor  D. Vicente Duran e Varela, mantén unha posición conservadora respecto a esta capela. Da licenza a calquera cura para que diga misa nela os días festivos, pero só para que asistan a ela o propietario, a súa familia, e os seus invitados. Os demais feligreses quedáballes prohibido asistir, xa que non podían faltar á parroquial.

No mesmo ano da morte de Benito, este pide permiso para expoñer na súa capela unha reliquia que ten de San Simón apóstolo, do que posúe certificación dun cardeal de Roma. Ese permiso concedéselle en uns determinados días festivos, pero non sabemos se durante un ano ou máis tempo.

Sen embargo, a carta que lle manda Dª Cayeta

Libro de fundaciones XL

Cuadraxésima fundación.

14 de novembro de 1740

Alberta de Lamiño, veciña do lugar de Lapido, había pouco que lle morrera o seu home Pedro Teiga. Este deixaralle os bens que tiña en Laraño, parroquia de onde seguramente procedía, a súa irmán María Teiga pola pensión de unha misa de fundación a San Pedro, ou na súa oitava.

O certo é que aínda que súa irmán María puido levar os bens de seu irmán en Laraño, quen comezou a paga foi a súa cuñada Alberta. Posteriormente entre 1773 e 1791 pagou Agustín de Tembra, veciño seguramente de Lapido, a onde aínda hoxe chegou o tal apelido.

O derradeiro cumpridor desta fundación foi Baltasar Lorenzo, que pagou ata 1827.

D. José Landeira Mouro

1940-1951

Na entrada de “Párrocos IV”, faciamos un pequeno resume dos curas que foran de Ortoño no século XX. Así puidemos aportar as fotografías de D. José Sanmartín Coto, a do seu sobriño D. José Sanmartín Chao, D. Juan Bueno Bueno e D. Manuel Campos Varela. Catro dos 37 párrocos, rectores e vicerrectores dos que temos novas dende o século XVI.

Hoxe damos a coñecer a fotografía de D. José Landeira Mouro. Sucedeu a D. José Sanmartin Chao cara 1940 e estivo en Ortoño toda a década dos cuarenta. O seu segundo apelido supoñiamos que era Moure confundidos pola súa particular caligrafía. A súa foto foi aportada amablemente por D José Feáns.

D. José Landeira Mouro

Arreglo parroquial. (1854-1864)

Unha das nosas arelas é atopar e definilos límites parroquiais de Ortoño, así como os dos lugares que o forman. Deste xeito vimos como ó longo da historia, o coñecemento destes estivo en grande medida preservado na tradición oral e viva da xente, sendo escasos os documentos que os definían.

Polo momento non atopamos para a parroquia de Ortoño unha descrición pormenorizada de ata onde chega. Si atopamos novas da demarcación dos seus lugares a través dos documentos de foro que emitían os dominios que había. E semella que era o lugar e a súa extensión mellor definida o que se empregaba como unidade na articulación do territorio, pois é constante a definición da parroquia ó enumerar os lugares que a forman.

Este feito atopámolo no denominado “Arreglo parroquial” de entre 1854 e 1864 dado no arcebispado de Santiago. A situación da Igrexa a mediados do s. XIX mudara moito dende comezos do século. A abolición dos señoríos e as antigas xurisdición, a creación dos concellos e os partidos xudiciais, deixara obsoletas moitas das estruturas que vertebraban o territorio. Así as parroquias por mor dos dominios que posuían o territorio arrastraban límites e demarcacións impostas por intereses herdados destes. Posteriormente a 1850, en que se firma un concordato entre España e o Vaticano, empézanse a separar e ter máis en consideración os aspectos espirituais e de comunidade parroquial, respecto os intereses territoriais que rexían anteriormente. Así había multitude de casos en que as parroquias tiñan formas estrañas, habendo aldeas moi alonxadas da igrexa parroquial, e sen embargo paradoxicamente cerca da outra igrexa da parroquia veciña. Aquel arranxo parroquial da década dos 50-60 do s. XIX intentou facer unha redistribución da poboación con respecto os centros de culto, de xeito que se aliviasen os inconvintes de esta alonxados.

Aínda que a idea era boa, e que se fixo partindo de toma de datos previas realización de enquisas, o tal “Arreglo parroquial” non veu a gustar moito no animo de moitos feligreses. Así, en moitas parroquias que se propoñían un cambio, sobre todo unha perda de unha aldea a favor da parroquia veciña, comezaba unha serie de protestas e apelacións ó arcebispo rebatendo as razóns do cambio. En outros casos desestimáronse os cambios, sen semellar ter sido postos en coñecemento dos feligreses, e outras veces prosperaron.

Na Maía mudaron límites, como en Cobas e nos Ánxeles, pero en Ortoño as súas fronteiras centenarias permaneceron inalteradas por este cambio, pero por moi pouco. No proceso, antes de nada, fixéronse averiguacións de distancias, e tamén se lle pediu a opinión dos párrocos, pois supoñiase que estes tiñan un bo coñecemento do terreo. Isto é o que nos di o párroco dos Ánxeles da súa parroquia:

“Angeles, Santa María y San Salvador de Bastavales de provisión en concurso; dista un cuarto de legua las iglesias y compone el curato 1510 almas en la extensión de media legua y hay ademas en un extremo de la principal junto a los baños del Tremo la capilla de la Guadalupe.

Propone este cura que se le agregen los lugares de Carballido, Castrigo, Pedregal y Casaliño pertenecientes a Ortoño, de cuya yglesia distan mucho, y se hallan incomunicados por la interposición de un río...”

Non debeu comunicar o cura dos Ánxeles o seu parecer ó de Ortoño, porque este non debía saber nada, para cando se escribe a reseña a Ortoño:

Ortoño, San Juan

Parroquia de 1200 almas, urbana de entrada y de presentación del conde de Altamira. Segregamos de ella y unimos a la de los Angeles algunas aldeas cuya comunicación con la parroquia de Ortoño es interumpida por un río. Ascribimos dos sacerdotes y establecemos un coadjutor con 2000 reales. Señalamos al párroco 5500 reales de dotación y 1000 para el culto.

A verdade e que esta nova non debeu facerse publica. Tan pronto como a debeu saber o cura de Ortoño desestimouse o proxecto. Xa que posteriormente a parte “Segregamos de ella y unimos a la de los Angeles algunas aldeas cuya comunicación con la parroquia de Ortoño es interumpida por un río.”, foi tachado.

Ortoño, o cabo, quedou intacta, a pesar do cura dos Ánxeles. Ós Ánxeles tentáronlle tamén segregar Gundín e Cabanelas a favor da parroquia de Boullón, pero neste caso foron os veciños os que non quixeron. Sen embargo suprimiuse o anexo do Divino Salvador de Bastavales dividíndoa entre os Ánxeles e San Xulián de Bastavales. Os Ánxeles fíxose máis grande, pero o seu cura perdeu o Anexo.

Un ortoñes en Ribeira no s. XIX.

Don Manuel Antonio Vilacova García (Párroco de San Paio de Carreira do 1849 ó 1884).

Tratase de Manuel Antonio Vilacoba García, da casa de Ventura da Punxeira, que chegoua a ser párroco de San Paio de Carreira, no actual concello de Ribeira. A nova esta tirada do libro Historia de Carreira, de Javier Crugeiras Sampedro. Ed. Cardeñoso (Vigo) 2007:

Chegou á parroquia no mes de outubro do ano 1847 exercendo de cura ecónomo, e así estivo ata o ano 1849 no cal pasou a dirixir a mesma como párroco.

Era natural da parroquia de San Xoán de Ortoño (Ames). Mentres foi ecónomo viviu no lugar do Outeiro, e cando pasou a párroco arranxou a casa reitoral de Sampaio para irse vivir alí.

A este crego tocoulle vivir quizais dous dos peores intres da historia do pobo de Carreira, xa que durante o seu curato foi cando tivo un preito cos fregueses pola falla de pagamento dos tributos á Igrexa e máis cando se expandiu a epidemia de cólera por estas terras e que deixou na parroquia a cifra de 146 mortos.

Corrían os primeiros días do mes de xullo do ano 1854 cando comezaban a xurdir casos desta enfermidade no porto de Santa Uxía de Ribeira. De súpeto, o cólera estendeuse polas poboacións, atemorizando a tódolos veciños e deixando ó seu paso unha ringleira de cadáveres de toda condición social. Organizáronse por tódolos pobos procesións e rogativas co xeito de que serviran para deter as iras divinas. O cura Vilacova relatou así o dramático acontecemento no libro de rexistro parroquial :

«Peste del cólera morbo-asiático. Piadoso lector, no te asuste encabezar con este epígrafe las numerosas partidas que le siguen, antes bien adora los designios de la divina Providencia que para castigar los excesos e impiedad de los mortales aplica con rigor sobre los pueblos los males de guerras, hambres y peste: de los dos primeros estuvieron libres en los últimos años los pueblos de estas rías, pero Dios, para castigo de nuestros pecados y nuestra encomienda, nos mandó la terrible peste del cólera morbo-asiático, traído según se cree por un vapor de guerra que venía de La Habana al puerto de Vigo, en donde empezó a hacer estragos en sus alrededores y en toda la provincia de Pontevedra siguió durante la primavera de este año. A esta parroquia también le tocó su vez, empezando en el lugar de Castiñeiras, y los recorrió casi todos sin respetar clases, edades ni secsos. El Soberano Redentor en su infinita misericordia tenga piedad de los que sucumbieron al ataque de tan extraño y terrible mal, y liberte a los que sobrevivan de un castigo tan severo, horrible y angustioso, que apenas da lugar a recibir los Santos Sacramentos de Penitencia y Extremaunción. Vale».

Para uns meses despois, logo do caloroso e terrible verán que pasara, rematar de documentar a traxedia deste xeito macabro pero afortunado:

«Fin del cólera Morbo: Piadoso lector, en diez de setiembre terminaron las defunciones del terrible cólera morbo-asiático que, en corto espacio de tiempo, arrastró al sepulcro 146 víctimas de todo estado y condición, resultando haber fallecido de tan terrible enfermedad un nueve por ciento de la población de este pueblo, habiendo sido acometidas más de 600 personas. Debo decirte que, alarmados con tan funestos estragos, hemos salido en procesión por todos los lugares de la parroquia con las sagradas imágenes de Ntra. Señora del Rosario, Ntra. Señora de La Guía, San Pelayo y San Roque, y por último salió también Nuestro Divino Jesús Sacramentado, acompañados de centenares de afligidos que pedían misericordia. Por fin desde aquel día memorable que fue el siete de setiembre cesaron los casos fulminantes pereciendo solo los que ya casi estaban en la agonía. Ruega al Soberano Criador por el eterno descanso de tantos como sucumbieron a los rigores de tan terrible calamidad y que no vuelvan a repetirse días tan aciagos y funestos. Así te lo suplica este afligido cura párroco que tuvo la dicha de sobrevivir a tan funesta catástrofe. Carrª y Septiembre 24 de 1854».

Pero un ano antes, o outro episodio tráxico deste cura fora poñerse na contra dos humildes e traballadores veciños do pobo que se negaban a pagar os tributos á Igrexa en forma de oblatas, que eran os conceptos de pagamento ó párroco polos dereitos das misas de bautismos, casamentos e enterros, e que se correspondían basicamente en entregarlle ademais das cantidades de diñeiro correspondentes, outros espécimes tales como galiñas, aceite, millo, etc. Chegou a levalos a xuízo ata o xulgado de Noia, e ante a apelación destes, á Coruña, sendo as dúas causas perdidas polos fregueses de Carreira, tendo que cederen e voltaren a facer efectivas as devanditas taxas.

Foi o señor Vilacova un párroco que logo do seu pasamento non tivo unha boa lembranza dos veciños da parroquia, ó contrario do que pasara con algúns dos seus antecesores.

Fonte orixinal:

Fco. Javier Crugeiras Sampedro.

Historia de Carreira. Ed. Cardeñoso (Vigo). 2007.

http://carreira.info/